აფხაზეთი და სატრანზიტო დერეფანი

ყარაბაღის მეორე და რუსეთ-უკრაინის ომების დაწყების შედეგად სამხრეთ კავკასიაში საერთაშორისო ვაჭრობის მხრივ მნიშვნელოვანი ცვლილებები დაიწყო. პირველ რიგში, აღსანიშნავია შუა დერეფნის პოლიტიკური და ეკონომიკური მნიშვნელობის გაზრდა. ამ გზით ჩინეთი და აღმოსავლეთის მრავალი ქვეყანა დასავლურ ბაზრებს უკავშირდება. ამასთანავე, საწყის სტადიაშია აშშ-ის მიერ მხარდაჭერილი ინიციატივა [Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP],  რომელიც ზანგეზურის/სიუნიქის კორიდორის ამოქმედებას ისახავს მიზნად და შუა დერეფნის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მონაკვეთად ყალიბდება.

უკრაინაში ომის წარმოების პარალელურად, რუსეთმა, მეტწილად, სანქციების გვერდის ავლის მიზნით, დაიწყო ალტერნატიული გზების ძიება და გამოყენება. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია ოკუპირებულ აფხაზეთში სარკინიგზო გადაზიდვების ზრდა და საპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარებაც.

აფხაზეთში სატრანზიტო დერეფნის აღდგენის საკითხი ერთდროულად ეხება პოლიტიკასა და ეკონომიკას. ის ასევე სამშვიდობო პოლიტიკისა და ნდობის აღდგენის კუთხითაცაა მნიშვნელოვანი. ამასთან, დერეფნის ამუშავება რთული ტექნიკური საკითხიც არის და ლოგისტიკური ამოცანების შესრულებასაც მოითხოვს.

ამჟამად საქართველოს გავლით, ერთის მხრივ, აზიური ბაზრების ევროპულთან დამაკავშირებელი და მეორე მხრივ, რუსეთ-სომხეთის ტრანზიტული დერეფნებია. პირველს, ანუ “შუა დერეფანს” გლობალური მნიშვნელობა აქვს (ჩინეთი-ცენტრალური აზია-კასპიის ზღვა-აზერბაიჯანი-საქართველო-თურქეთი-ევროპა) და მისი მნიშნელობა რუსეთ-უკრაინის ომმა გაზარდა რუსეთზე დაწესებული სანქციების გამო. ინტერესი “შუა დერეფნის” მიმართ მრავალმხრივია და უკრაინის ომის დასრულების შემდეგაც, სავარაუდოდ, თავის მნიშვნელობას შეინარჩუნებს.

დასავლეთის სტრატეგიული ინტერესები: 2025 წ. აპრილში პირველად ჩატარდა ევროკავშირ – ცენტრალური აზიის სამიტი, ხოლო ნოემბერში პრეზიდენტმა ტრამპმა ცენტრალური აზიის ხუთი ქვეყნის ლიდერს თეთრ სახლშიც უმასპინძლა. ამ შეხვედრებზე მთავარი აქცენტი შუა აზიური ენერგორესურსებისა და იშვიათი მინერალების დასავლეთში იმპორტზე იყო გაკეთებული. სახეზეა, რომ ევროპა და აშშ უფრო უსაფრთხოდ მიიჩნევენ რუსეთის გვერდის ავლით გამავალ სატრანზიტო გზებს.

შეერთებული შტატები აქტიურად მოქმედებენ სამხრეთ კავკასიაშიც. სწორედ მათი მხარდაჭერილია ე.წ. ტრამპის მარშრუტი [Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP], რომელსაც მოიხსენიებენ როგორც ზანგეზურის დერეფანს. ეს „შუა დერეფნის“ მონაკვეთია, რომელიც პროექტით საქართველოს გვერდის ავლით იმოქმედებს, რასაც ყარაბაღის პრობლემის მოხსნამ შეუწყო ხელი. მაგრამ საბოლოოდ, ეს დამოკიდებულია სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო შეთანხმებაზე და ამიტომ TRIPP ინიციატივის წარდგენა სწორედ ვაშინგტონში მოხდა. ამასთან, თურქეთმა მომდევნო ექვს თვეში, შესაძლოა, სომხეთთან სახმელეთო საზღვარი გახსნას. „ბლუმბერგის“ ცნობით, დიპლომატიური წინსვლა აზერბაიჯანთან ურთიერთობებში და თურქეთთან საზღვრის გახსნა სომხეთში ივნისში დაგეგმილი არჩევნების წინ მნიშვნელოვან იმპულსს მისცემს სომხეთის პრემიერ-მინისტრს, ნიკოლ ფაშინიანს (https://1tv.ge/news/blumbergi-turqetma-momdevno-6-tveshi-shesadzloa-somkhettan-sakhmeleto-sazghvari-gakhsnas/). 

პარალერურად აფხაზეთში იზრდება რუსეთიდან ტვირთბრუნვა (ოჩამჩირის პორტით თურქეთსა და სხვა ქვეყნებში). რკინიგზა კი ფუნქციონირებს ფსოუ-ოჩამჩირის მონაკვეთზე, სადაც სატვირთო შემადგენლობები 2023 წ. ინტენსიურად მოძრაობენ. თუმცა, სხვა სახის აქტიობები ამ მიმართულებით არ ჩანს. იგულიხმება ენგურამდე რკინიგზის აღდგენა.

გალში, ენგურის ხიდთან მშენებარე ტერმინალის შესახებ განცხადებები რუსეთსა და საქართველოს არ გაუკეთებიათ. ამასთან, ის, ჯერ-ჯერობით მაინც, არც შეიძლება დავუკავშიროთ სატრანზიტო მოძრაობის აღდგენისთვის მზადებას. ამიტომ მას შემდეგ, რაც რუსეთისთვის „ჩრდილოეთის დერეფანი“ დაიხურა, ხოლო ნოვოროსიისკის პორტი უკრაინელებისთვის სამიზნე გახდა, საჭირო შეიქნა კავკასიის რეგიონის საექსპორტო ინფრასტრუქტურა და ტვირთბრუნვის ნაწილის აფხაზეთში გადამისამართება. მოსკოვს ომისა და სანქციებით გამოწვეული ეკონომიკური პრობლემების გამო უწევს რკინიგზის ფსოუ-ოჩამჩირის მონაკვეთითა და ოჩამჩირის პორტით დაკმაყოფილება. ამასთან, აფხაზეთის სარკინიგზო მონაკვეთზე გადაზიდული ტვირთების მოცულობა ბოლო ექვს წელიწადში ერთ მილიონ ტონას მიუახლოვდა, ხოლო რუსეთიდან აფხაზეთის მიმართულებით დატვირთული ვაგონების რაოდენობა წლიურად 14 000 ერთეულს აღწევს. თუმცა, მნიშვნელოვანი ზრდა იწყება 2022 წლიდან. 2025 წ. დასაწყისში ოჩამჩირის პორტში ამოქმედდა საკონტეინერო ტერმინალი, რომელიც მთავარ სარკინიგზო ხაზზეა მიერთებული და 1 200 კონტეინერის შენახვა შეუძლია. ამ და სხვა ცვლილებების საფუძველზე სატრანსპორტო დერეფნის კვლევის ცენტრი მიიჩნევს, რომ რუსეთი აფხაზეთის გავლით სტაბილურ სატრანზიტო დერეფანს აყალიბებს. https://transcor.ge

საჯაროდ ხელმისაწვდომი ინფორმაცია, ასევე მიმდინარე პოლიტიკურ პროცესებზე დაკვირვება ცხადყოფს, რომ აფხაზეთში რუსეთის მხრიდან ტვირთბრუნვა გაზრდილია და ამ მხრივ სარკინიგზო ქსელი და ოჩამჩირის პორტის აქტიურად გამოიყენება.

აფხაზეთი რუსეთისთვის არასანქცირებული ვაჭრობის, ე.წ. რუხ ზონად არის ჩამოყალიბებული, რომელიც დანარჩენ საქართველოსთან მიერთების გარეშეც ასრულებს ამ ფუნქციას. შესაძლოა, რუსეთისთვის მომგებიანად ჟღერდეს აფხაზეთის დერეფნის მიბმა საქართველოზე გამავალ სავაჭრო გზებზე, თუმცა, ამ ნაბიჯის ეკონომიკური დასაბუთება ან გამოხატული პოლიტიკური ინტერესი ჯერჯერობით არ იკვეთება.

ინფრასტრუქტურის დონეზე ოჩამჩირე-ზუგდიდის რკინიგზის ხაზის რეაბილიტაცია მნიშვნელოვან ფინანსურ ინვესტიციასა და რეკონსტრუქციას მოითხოვს, რომლის შესრულებასაც, შესაძლოა, წლები დასჭირდეს. ამჟამად ამ მიმართულებით არანაირი მოძრაობა არ შეიმჩნევა, რაც მიანიშნებს იმაზე, რომ სარკინიგზო ტრანზიტის აღდგენაზე ღია თუ დახურული განხილვები, დიდი ალბათობით, არც მიმდინარეობს.

სარკინიგზო გზასთან შედარებით უკეთესი მდგომარეობაა საავტომობილო ტრანზიტის საკითხში – ინფრასტრუქტურა ამ მხრივ გამართულია და გაცილებით მსუბუქ რეაბილიტაციას საჭიროებს. თუმცა, ამ მხრივ პოლიტიკური ნება და ინტერესები მთავარ დამაბრკოლებელ ბარიერს წარმოადგენენ. სწორედ პოლიტიკური გადაწყვეტილების არარსებობის გამოა, რომ საავტომობილო ტრანზიტი არ არის აღდგენილი.

გადაუჭრელია იურიდიული და საბაჟო საკითხები, რომელიც ქართული თუ აფხაზური მხარისთვის პრინციპულ აზრთა სხვაობას იწვევს. ყოველ შემთხვევაში, ამ ეტაპზე ამ საკითხებზე არათუ შეთანხმება არ არის, მასზე მსჯელობაც არ მიმდინარეობს.

ანალიტიკოსთა აზრით, სატრანზიტო ვაჭრობას დღესაც გააჩნია ნდობის აღდგენისა და კონფლიქტის დარეგულირების მხრივ დიდი პოტენციალი. მიუხედავად იმისა, რომ დღეს სატრანზიტო მიმოსვლის აღდგენას უფრო მეტად პოლიტიკური დანიშნულება გააჩნია (სადაც უმთავრესია რუსეთის მიერ სოხუმისა და ცხინვალის აღიარების უკან წაღება), მისი სამშვიდობო პოტენციალი არსად გამქრალა და სატრანზიტო მიმოსვლა ხელს შეუწყობდა ქართულ და აფხაზურ საზოგადოებებს შორის კავშირების გამყარებას თუ ნდობის აღდგენას.

თუმცა, ამ მხრივ მნიშვნელოვანია, რომ სატრანზიტო დერეფნის ამუშავება მხოლოდ რუსული პოლიტიკის ნაწილი არ იყოს და ის ქართული მხარის აქტიურობითა და ინტერესების გათვალისწინებით მოხდეს. 

დასკვნის მაგიერ. ოკუპირებულ აფხაზეთის ტერიტორიაზე სატრანზიტო მიმოსვლის აღდგენაზე მხოლოდ მაშინ შეიძლება სერიოზული საუბრარი, როცა ეს საკითხი  ფუნდამენტურად იქნება გააზრებული და საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობა აღდგება.

რა შეიცვალა აფხაზეთში ა. ბჟანიას გადაყენების შემდეგ?

ოკუპირებული აფხაზეთის "პრეზიდენტი" ასლან ბჟანია, როგორც ყველა მისი წინამორბედი, კლანურ დაპირისპირების (რომელსაც ოპოზიციას ეძახიან) გამო გადადგა, ცხადია, მოსკოვთან შეთანხმებით. რა შეიცვალა სოხუმში და რით სუნთქავს ის გასული წლის ნოემბრის ხანმოკლე აჯანყების შემდეგ და გამართლდა თუ არა "პარლამენტში" შეჭრილთა მოლოდინები?

ერთი წლის წინ სოხუმი ძველი კინოქრონიკების კადრებს ჰგავდა: ქუჩებში შაშხანების კვამლი, დამსხვრეული ფარები და შეძახილები: „მიწის გაყიდვა აკრძალულია!“. ა. ბჟანიამ იმ საღამოსვე დატოვა ქალაქი და ოთხი დღის შემდეგ, სპიკერის მაგიდაზე გადადგომის წერილის დატოვებით, ისტორიას ჩაბარდა. ამბობენ, 2024 წ.19 ნოემბერს ბჟანიამ თანამდებობა დატოვა „სტაბილურობის შსანარჩუნებლად“, ხოლო 2025 წ. მარტში ვიცე-პრეზიდენტმა ბადრა გუნბამ დაიკავა თანამდებობა, რომელმაც ე. წ. არჩევნების მეორე ტურში ხმათა 54,73% მოიპოვა. ძალოვანთა ბლოკი პრაქტიკულად უცვლელი დარჩა, თუმცა, გუნბამ ეკონომიკური თანამდებობები მოსკოვის მიერ რეკომენდებულ სტრატეგებს გადასცა. 

კრემლი ოფიციალურად "რესპუბლიკას" ადმინისტრაციის უფროსის პირველი მოადგილის, სერგეი კირიენკოს მეშვეობით აკონტროლებს. ოპოზიცია, რომელიც ოდესღაც პროტესტის მთავარი ძალა იყო, ახლა მხოლოდ Telegram არხების და „მთავრობაზე კონტროლის“ შესახებ პერიოდული განცხადებების სახით არსებობს.

2025 წ. 1 ივლისის მდგომარეობით, მინიმალური პენსია 1000 რუბლით გაიზარდა და პირველადი ჯანდაცვის ექიმი ამჟამად დაახლოებით 30 000 რუბლს გამოიმუშავებს. თანხების წყარო გამჭვირვალეა: რუსეთის ფედერაციიდან გადარიცხვები (რესპუბლიკის 2025 წლის ბიუჯეტში დამატებით 2,4 მილიარდი რუბლი). აღნიშნულია, რომ „ხალხმა შენიშნა ზრდა, მაგრამ მათ ესმით, რომ რესპუბლიკა ამ სუბსიდიების გარეშე ასეთ თანხებს ვერ გაუმკლავდება“.

„ახალი კურსის“ მთავარი სიმბოლოა სოხუმის აეროპორტი, რომელიც 1 მაისს გაიხსნა. სეზონის განმავლობაში მისით 118 000 მგზავრმა ისარგებლა, რაც ომისშემდგომი აფხაზეთისთვის რეკორდია. ფედერალური გრანტები გამოიყენებოდა ჯანდაცვისთვის: ახალი სასწრაფო დახმარების მანქანები, სოხუმში ანგიოგრაფის დამონტაჟების გეგმები და ბავშვთა საავადმყოფოს მშენებლობა. სკოლებმა მიიღეს 30 ავტობუსი და უფასო ინტერნეტი სოფლის კლასებში.

არხის ავტორის თქმით, გადაუჭრელ საკითხებს შორის ყველაზე მგრძნობიარეა საკადასტრო რეესტრი.

მიწის ნაკვეთების ერთიანი რეესტრი არ არსებობს, ამიტომ არცერთი მსხვილი ინვესტორი არ რისკავს: ხეკშეკრულებათა იურიდიუ-სამართლებრივი სისუფთავე გარანტირებული არ არის. "უძრავი ქონების შესახებ" კანონი მეორე მოსმენით გაიჭედა და რუსეთისადმი ლოიალურ დეპუტატებსაც კი მიძინებული ტერიტორიული დავების ხელახლა გაღვიძების ეშინიათ. ენერგეტიკის სექტორიც გაკოტრების პირასაა: რუსეთისთვის ელექტროენერგიის ვალი არ არის დაფარული და მთავრობას შეიძლება 2025/26 წწ. ზამთარში გათიშვების გრაფიკი დასჭირდეს.

რუსეთის ინვესტორების წახალისების შესახებ დოკუმენტი, რომელმაც პროტესტი გამოიწვია, ფორმალურად „გადასახედად უკან დააბრუნეს“, მაგრამ, ფაქტობრივად, კანონპროექტი დამარხულია. "პრეზიდენტმა" გუნბამ პირდაპირ განაცხადა: „ის თავდაპირველი სახით არ განხორციელდება“. ამგვარად, ნოემბრის საპროტესტო აქციების მთავარი მოთხოვნა დაკმაყოფილდა, თუმცა, ეკონომიკური ალტერნატივა ჯერ არ არის შემოთავაზებული.

ტურიზმის შემოსავალი 2025 წ. 18% გაიზარდა. ეტყობა, რუსმა ტურისტებმა სოხუმის აეროპორტში პირდაპირი რეისები დააფასეს. თუმცა, ის მხოლოდ ზაფხულის სეზონში ფუნქციონირებს. ნოემბრიდან აპრილამდე აფხაზეთი თითქმის მთლიანად რუსული სუბსიდიებითა და სავაჭრო გადასახადებით ცხოვრობს. 

თევზჭერის ინდუსტრია შემცირდა: კვოტები მოსკოვის სურვილის მიხედვით ნაწილდება, საწვავი გაძვირდა და საკვებიც უფრო ძვირი ხდება.

ასე, რომ მოსკოვის მარიონეტი ოკუპირებული აფხაზეთისა და მისი მოსახლეობისთვის "პრეზიდენტებისა" და "პარლამენტების" ცვლით ცხოვრება არ უმჯობესდება. რუსეთ-უკრაინის ომმა კი ვითარება კიდევ უფრო გაართულა. ხალხს ძალიან არ მოსწონს მათი შვილები პუტინის ავანტიურის გამო, სხვის ომში რომ იღუპებიან.

რუსეთ-აფხაზეთს კრიზისი - საკითხის გენეზისი

არც მანამდე  ამოსდიოდათ ერთმანეთზე მზე და მთვარე სეპარატისტ აფსუებსა და იმპერიალისტ რუსებს, მაგრამ ბოლო პერიოდში მთლად შავი ღრუბელი ჩამოწვა მათ შორის. ეს კრიზისი უკავშირდება მოსკოვის მზარდ პრეტენზიებს, ხელში ჩაიგდოს "დამოუკიდებელი" აფსნის ეკონომიკის სტრატეგიული მიმართულებები (აეროპორტი, რკინიგზა, ენერგეტიკა), თავისუფლად განახორციელოს ე. წ. საინვესტიციო საქმიანობა, იყიდოს და გაყიდოს უძრავი ქონება, ააშენოს 10 ათასი სახლი ან ბინა და იქ რუსები ჩაასახლოს, დაიქვემდებაროს არბიტრაჟი და სხვა სასამართლო და ა. შ. ცხადია, აფსუები (პარლამენტი, ოპოზიცია) მწვავედ რეაგირებენ ყოველივე ამაზე. სამაგიეროდ "პრეზიდენტი" ა. ბჟანია აქტიურად ლობირებს ამ ცვლილებებს. ამიტომ მოითხოვს ოპოზიცია მის გადადგომას. არადა, ახალი არჩევნები 4 თვეში, მარტშია გაიმართება. მოკლედ, ოკუპირებულ აფხაზეთში კვლავ მწიფდება მწვავე შიდა დაპირისპირება, მაგრამ ამ შემთხვევაში რუსეთი აქტიურად არის ჩართული და სანქციებსაც არ ერიდება. აფსუები საკუთარი "სუვერენიტეტის" დაკარგვას და ისედაც კატასტროფული დემოგრაფიული მდგომარეობის გაუარესებას უფრთხიან.

 

ფუნდამენტური დოკუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს აფხაზური მხარის ვალდებულებებს თავისი კანონმდებლობის რუსეთის კანონმდებლობასთან ჰარმონიზაციას, არის 2014 წ. 24 ნოემბრის შეთანხმება „აფხაზეთის რესპუბლიკასა და რუსეთის ფედერაციას შორის მოკავშირეობისა და სტრატეგიული პარტნიორობის შესახებ“.

ხელშეკრულების მე-3 მუხლის შესაბამისად, მოკავშირეობისა და სტრატეგიული პარტნიორობის განვითარების ძირითადი მიმართულებებია:

- კოორდინირებული საგარეო პოლიტიკის გატარება;

- თავდაცვისა და უსაფრთხოების ერთიანი სივრცის შექმნა;

- ერთიანი სოციალური და ეკონომიკური სივრცის ფორმირება;

- აფხაზეთის რესპუბლიკის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების ხელშეწყობა;

- რუსეთის ფედერაციის ინიციატივით ან დახმარებით განხორციელებული პოსტსაბჭოთა სივრცეში აფხაზეთის სრული ინტეგრაციისთვის პირობების შექმნა;

- საერთო კულტურული, სულიერი და ჰუმანიტარული სივრცის შენარჩუნება.

ხელშეკრულების მე-11, მე-17, მე-18, მე-19, 21-ე მუხლები ითვალისწინებს აფხაზეთის რესპუბლიკის ვალდებულებას, მისი ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს 3 წლისა, განახორციელოს საბაჟო, საბიუჯეტო, ჯანდაცვისა და განათლების კანონმდებლობის ჰარმონიზაცია.

2014 წ. 4 დეკემბერს აფხაზეთის „პრეზიდენტმა“ რ. ხაჯიმბამ შესაბამის სამინისტროებსა და დეპარტამენტებს დაავალა, შეიმუშავონ შეთანხმებები და სამოქმედო გეგმები ზემოაღნიშნული ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ნორმების განხორციელებისთვის. აფხაზური მხარის ვალდებულებების შესასრულებლად სამუშაოების კოორდინაცია ე. წ. საგარეო საქმეთა სამინისტროს დაევალა.

აფხაზეთის მინისტრთა კაბინეტის 2015 წ. 8 ოქტომბრის დადგენილებით განისაზღვრა ხელშეკრულების განსახორციელებისთვის პასუხისმგებელი ორგანოები (სუს-ი, შსს, თავდაცვის, საგარეო საქმეთა, ფინანსთა, ჯანდაცვის, განათლების, შრომის, დასაქმებისა და სოციალური პოლიტიკის სამინისტროები).

2019 წ. 31 ოქტომბერი აფხაზეთის „პრეზიდენტის“ რ. ხაჯიმბას  ბრძანებით აფხაზეთის ე. წ. მინისტრთა კაბინეტს მიეცა დავალება, სამთავრობათაშორისო კომისიის ფარგლებში, რუსულ მხარესთან თანამშრომლობით, უზრუნველეყო სამოქმედო პროგრამის შემუშავება და განხორციელება. ეკონომიკური საქმიანობის მარეგულირებელი კანონმდებლობის, მათ შორის, სამოქალაქო და საგადასახადო კანონმდებლობის, მოსახლეობის სოციალური დაცვისა და პენსიების სფეროში კანონმდებლობის გაერთიანება, აგრეთვე საბაჟო საკითხებში აფხაზეთის კანონმდებლობის შესაბამისობაში მოყვანა დარგის აქტებთან. საბაჟო რეგულირება წარმოადგენს ევრაზიის ეკონომიკური კავშირის კანონს, ხოლო იმ ნაწილში, რომელიც არ რეგულირდება ასეთი კანონით, მასზე გავრცელდება რუსეთის ფედერაციის კანონმდებლობა.

2019 წ. 9 დეკემბერს რუსეთის ჩრდილოეთ კავკასიის საქმეთა სამინისტრომ აფხაზეთის ე. წ. პრემიერ-მინისტრს ვ. ბგანბას გაუგზავნა რუსეთსა და აფხაზეთს შორის საერთო სოციალურ-ეკონომიკური სივრცის ფორმირების პროგრამის პროექტი, რომელსაც დაეფუძნება აფხაზეთის კანონმდებლობის რუსეთის კანონმდებლობასთან ჰარმონიზაცია (პირველი ეტაპი). პროექტი შედგებოდა 46 პუნქტისაგან 2020-2021 წლების განხორციელების პერიოდით.

ჰარმონიზაციის პროგრამის 1-ლი პუნქტი ითვალისწინებდა რუსულ მხარესთან ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულებას, დანარჩენი 45 პუნქტი განსაზღვრავდა აფხაზეთის კანონმდებლობის შემუშავებისა და მიღების ღონისძიებებს, რომელიც შეესაბამება რუსეთის კანონმდებლობას.

ამ ღონისძიებებს შორის იყო პუნქტები, რომლებიც ეხებოდა შემდეგ საკითხთა შემუშავებასა და მიღებას:

- ცვლილებები აფხაზეთის 2017 წ. 11 აგვისტოს კანონში „ელექტროენერგეტიკული მრეწველობის შესახებ“ დებულებების გაუქმებასთან დაკავშირებით, რომლითაც აფხაზეთის გადამცემი ქსელები არის აფხაზეთის სახელმწიფო საკუთრება და არ ექვემდებარება პრივატიზაციას;

- აფხაზეთის მარეგულირებელი აქტები, რომლებიც საშუალებას აძლევს რუსულ კრედიტორ ბანკებს სასესხო ხელშეკრულებებით (საკრედიტო ხელშეკრულებებით) აიღონ დავალიანება და გააფორმონ იპოთეკით დადებული ქონება „აფხაზეთის რესპუბლიკაში“;

- აფხაზეთის კანონმდებლობა რუსეთის მოქალაქეებისთვის საცხოვრებელი უძრავი ქონების მიყიდვის აკრძალვის მოხსნის მიზნით.

2019 წ. 18 დეკემბრის მთავრობათაშორისი კომისიის მე-18 სხდომის ოქმით, აფხაზურმა მხარემ აიღო ვალდებულება, რუსეთსა და აფხაზეთს შორის საერთო სოციალურ-ეკონომიკური სივრცის ფორმირებასა და ჰარმონიზაციის საფუძველზე მუშაობის ორგანიზებაზე.

2020 წ. 23 ივლისს რუსეთის ჩრდილოეთ კავკასიის საკითხებში სამინისტროს 2019 წ. 9 დეკემბრის წერილის პასუხად ე. წ. პრემიერ-მინისტრ ა. ანქვაბმა წერილი გაუგზავნა რუსეთის პრეზიდენტის საზღვრისპირა თანამშრომლობის სამმართველოს „პროგრამის“ ზოგიერთი პუნქტის დამატებით განხილვის თაობაზე, კერძოდ, ენერგეტიკის სფეროში, საცხოვრებელი უძრავი ქონების გაყიდვას შესახებ და ა. შ

2020 წ. 12 აგვისტოს აფხაზეთის „პრეზიდენტის“ ადმინისტრაციამ აფხაზეთის ე. წ. პარლამენტს  რუსული მხარის მიერ წარმოდგენილი ჰარმონიზაციის პროგრამის პროექტი გაუგზავნა.

2020 წ. 14 ოქტომბერს რუსეთის ეკონომიკური განვითარების სამინისტრომ აფხაზეთის „პრეზიდენტს“ გაუგზავნა 46 პუნქტისგან შემდგარი ჰარმონიზაციის პროგრამის პროექტი, რომელიც მოიცავს აგრეთვე ენერგეტიკის, საცხოვრებელი უძრავი ქონების და სესხის ხელშეკრულებებით ვალების ამოღების საკითხებს.

დამტკიცებებისა და შიდა პროცედურებზე დაყრდნობით, ჰარმონიზაციის 2021-2023 წწ. პროგრამა ჩამოყალიბდა 45 პუნქტად. ამოღებულ იქნა საცხოვრებელი უძრავი ქონების გაყიდვის პუნქტი, ხოლო ენერგეტიკის პუნქტი სხვა ფორმულირებით იყო ასახული და ითვალისწინებდა დამატებითი აქტების შემუშავებას და მიღებას, რომელიც არეგულირებს რუსული ელექტროგადამცემი კომპანიების ინვესტიციების მოზიდვას და მოდერნიზაციას, ელექტრო ქსელის ინფრასტრუქტურისა და ენერგეტიკული უსაფრთხოების უზრუნველყოფას.

გაწეული მუშაობის შედეგების საფუძველზე, ჰარმონიზაციის პროგრამას ხელი მოეწერა 2020 წ. 12 ნოემბერს და დამტკიცდა 2020 წ. დეკემბერში სამთავრობათაშორისო კომისიის გადაწყვეტილებით.

2020 წ. 23 ნოემბერს აფხაზეთის „პრეზიდენტმა“ ე. წ. პარლამენტს გაუგზავნა ჰარმონიზაციის პროგრამა.

რუსეთსა და აფხაზეთს შორის ერთიანი სოციალურ-ეკონომიკური სივრცის ფორმირების პროგრამის განხორციელების ფარგლებში, აფხაზეთის კანონმდებლობის რუსეთის კანონმდებლობასთან ჰარმონიზაციის საფუძველზე 2021-2023 წწ. გათვალისწინებული 45 პუნქტიდან 26 პუნქტი სრულად განხორციელდა.

2024 წ. თებერვალში დამტკიცდა 2024-2025 წწ. ჰარმონიზაციის პროგრამა (ეტაპი 2), რომელიც მოიცავდა შეუსრულებელ საკითხებს, აგრეთვე რუსეთის მთავრობასა და აფხაზეთის მთავრობას შორის აფხაზეთის ტერიტორიაზე საინვესტიციო პროექტების განხორციელების შესახებ შეთანხმების ხელმოწერისა და რატიფიცირების ღონისძიებებს.

ორი პროგრამით დამტკიცებული ღონისძიებებიდან, შემდეგი პუნქტები დროულად არ დასრულებულა, კერძოდ:

- რუსეთისა და აფხაზეთს შორის ეკონომიკურ საქმეებზე სასამართლო და საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღიარებისა და აღსრულების შესახებ 2022 წ. 29 ივნისის შეთანხმების რატიფიცირება;

- რუსეთის მთავრობასა და აფხაზეთის მთავრობას შორის რუსეთის იურიდიული პირების მიერ აფხაზეთის ტერიტორიაზე საინვესტიციო პროექტების განხორციელების შესახებ შეთანხმების ხელმოწერა და რატიფიცირება.